Arsyeja 4
Toka publike dhe investimet strategjike
Si ndërvepron Ligji 21/2024 me mekanizmat që vënë tokën publike në dispozicion të privatit.
Arsyeja 4 — Bashkë me ligjin e investimeve strategjike: kalimi i tokës publike te privati
Pretendimi
Ligji 21/2024 nuk vepron i vetëm. I lexuar bashkë me ligjin nr. 55/2015 “Për investimet strategjike në Republikën e Shqipërisë”, ai plotëson hallkën e fundit që mungonte në një mekanizëm të kompletuar: shteti mund t’i japë tokën e vet publike një investitori privat, ta shpronësojë tokën private përreth për llogari të tij, t’i japë të drejtën e përdorimit të bregdetit — dhe tani, pas ligjit 21/2024, ta bëjë këtë edhe brenda një zone të mbrojtur.
Çfarë lejon ligji 55/2015
Neni 27 — Përdorimi i pasurive të paluajtshme shtetërore:
“Në dispozicion të zhvillimit dhe realizimit të projekteve investuese strategjike, sipas këtij ligji, mund të vihen trojet, pyjet, tokat bujqësore, si dhe pasuritë e tjera të paluajtshme, në pronësi të shtetit shqiptar.”
Mënyra e vënies në dispozicion rregullohet me vendim të Këshillit të Ministrave.
Neni 28 — Shpronësimet për interes publik. Për projektet me statusin “Investim/investitor strategjik, procedurë e veçantë” lejohet shpronësimi për interes publik i pronarëve privatë. Kompensimi mbulohet nga subjekti privat që ka paraqitur kërkesën — pra shteti vë në lëvizje pushtetin e vet të shpronësimit në shërbim të një projekti privat.
Neni 29 — E drejta e përdorimit të brigjeve:
“Lejimi i përdorimit të brigjeve të detit, liqeneve, lumenjve dhe shtretërve të tyre, si dhe zonave përkatëse, në funksion të realizimit të një projekti investues strategjik, miratohet me vendim të veçantë nga Këshilli i Ministrave, me propozim nga Komiteti i Investimeve Strategjike.”
I njëjti person, hatja e tretë
Neni 9 i ligjit 55/2015 përcakton:
“Krijohet Komiteti i Investimeve Strategjike, organ administrativ kolegjial pranë Këshillit të Ministrave, i cili kryesohet nga Kryeministri.”
Komiteti miraton projektet me status strategjik dhe propozon dhënien e tokës publike e të drejtës së përdorimit të brigjeve.
Kjo e plotëson skemën e Arsyes 1 me një hallkë të tretë:
| Organi | Vendos për | Kryesuesi |
|---|---|---|
| Këshilli i Ministrave | Shpalljen e zonës së mbrojtur dhe veprimtaritë e lejuara në të (neni 33, ligji 81/2017 i ndryshuar) | Kryeministri |
| Këshilli Kombëtar i Territorit / KKTU | Lejet e zhvillimit dhe të ndërtimit (neni 7, ligji 107/2014) | Kryeministri |
| Komiteti i Investimeve Strategjike | Statusin strategjik, tokën publike, të drejtën e brigjeve (nenet 9, 27, 29, ligji 55/2015) | Kryeministri |
Tri organe. Tri funksione që në një sistem me ndarje pushtetesh do të ishin të ndara: rregullatori, lejedhënësi dhe pronari që disponon pasurinë publike. Një kryesues i vetëm.
Sa tokë publike ka kaluar
Të dhënat e disponueshme për zbatimin e ligjit 55/2015 tregojnë përmasat.
| Treguesi | Vlera |
|---|---|
| Subjekte me status “investitor strategjik” (2016–2026) | 55 |
| Projekte të miratuara (deri 2023) | 44 |
| Prej tyre investime tërësisht të huaja | 2 |
| Tokë publike e dhënë investitorëve strategjikë | ~5,8 milionë m² |
| Prej saj në bregdetin e jugut | ~1,6 milionë m² |
| Tokë publike e shpërndarë vetëm në qarkun e Vlorës | ~1 000 ha |
| Projekte në turizëm / pasuri të paluajtshme | 39 nga 55 (70%) |
Ligji u miratua për të tërhequr investime të huaja. Nga 44 projektet e miratuara deri në 2023, vetëm 2 ishin tërësisht të huaja. Departamenti amerikan i Shtetit ka vërejtur se pjesa më e madhe e projekteve u kanë shërbyer kompanive vendase me lidhje të forta politike. Ambasadori i Bashkimit Evropian në Shqipëri e ka cilësuar procesin e përzgjedhjes së investitorëve strategjikë si “disi jotransparent”, veçanërisht në jug të vendit.
Mbivendosja me zonat e mbrojtura
Mbivendosja mes investimeve strategjike dhe zonave të mbrojtura është dokumentuar që përpara ligjit 21/2024. Një analizë e vitit 2021 identifikoi se 4 nga 17 projektet e miratuara si investime strategjike ndodheshin brenda ose pranë zonave të mbrojtura natyrore, mes tyre:
- Kepi i Stillos, poshtë fushës së Butrintit — resort luksoz me 636 vila të parashikuara;
- Gjiri i Manastirit;
- zona të Sazanit dhe Zvërnecit.
Kjo do të thotë se presioni për të ndërtuar në këto zona ekzistonte tashmë, dhe se pengesa e vetme që e mbante të bllokuar ishte ndalimi ligjor te ligji 81/2017. Ligji 21/2024 e hoqi atë pengesë.
Si mbyllet cikli
Hapi 1. Ligji 21/2024 heq ndalimin e ndërtimit brenda zonave të mbrojtura dhe shfuqizon nënzonat, duke ia lënë përcaktimin e veprimtarive të lejuara Këshillit të Ministrave.
Hapi 2. Këshilli i Ministrave rishpall zonën në kategorinë V — kategorinë më lejuese — me VKM, dhe përcakton në po atë akt se çfarë lejohet brenda saj.
Hapi 3. Komiteti i Investimeve Strategjike i jep projektit statusin strategjik dhe propozon vënien në dispozicion të tokës publike dhe të drejtën e përdorimit të bregut.
Hapi 4. KKT/KKTU jep lejen e zhvillimit dhe lejen e ndërtimit.
Hapi 5. VNM-ja, nëse bëhet, vjen më pas — dhe nuk publikohet.
Hapat 1–4 kalojnë të gjithë nëpër organe që kryesohen nga i njëjti person. Hapi 5 është hallka që supozohej se do të mbronte interesin publik, dhe të dhënat e Arsyes 3 tregojnë se ajo nuk funksionon.
Pse çështja është urgjente
Ligji nr. 55/2015 nuk është i përjetshëm. Afati për paraqitjen e kërkesave është shtyrë disa herë; me ligjin nr. 8/2025 ai u zgjat deri më 31 dhjetor 2026. Qeveria po përgatit një ligj të ri për investimet strategjike, i cili pritej të kalonte në konsultim publik gjatë verës 2026.
Kjo krijon një situatë të dyfishtë. Nga njëra anë, ekziston një afat i afërt që nxit paraqitjen e kërkesave përpara mbylljes së dritares. Nga ana tjetër, mekanizmi i tokës publike nuk zhduket me skadimin e ligjit aktual — ai kalon në ligjin pasardhës, përmbajtja e të cilit ende nuk dihet.
Ndërkohë ligji 21/2024 mbetet në fuqi pa afat. Ai është elementi i qëndrueshëm i skemës. Prandaj ai është edhe objekti i duhur i një referendumi shfuqizues.