Vlerësimi mjedisor nuk funksionon si filtër

Arsyeja 3 — Vlerësimi i Ndikimit në Mjedis nuk funksionon si filtër

Pretendimi

Mbrojtja e mbetur pas ligjit 21/2024 mbështetet te një supozim: se përpara çdo ndërtimi do të kryhet një Vlerësim i Ndikimit në Mjedis (VNM) që do të kapë dëmet e papranueshme. Ky supozim nuk qëndron. Arkitektura ligjore e kërkon evidencën, por zbatimi mbetet i dobët.

Argumenti ka tri shkallë: VNM-të në Shqipëri janë sistematikisht të cilësisë së ulët; në rastet më të ndjeshme ato janë plagjiaturë; dhe në zonat e mbrojtura, në pjesën më të madhe, ato thjesht nuk ekzistojnë publikisht.

Shkalla e parë: gjendja e përgjithshme

Studimi i vetëm sistematik i cilësisë së VNM-ve në Shqipëri është ai i Melitjan Nezajt, botuar në Albanian Journal of Agricultural Sciences (2022). Ai shqyrtoi 200 raporte të hartuara gjatë vitit 2021 — 180 VNM paraprake dhe 20 të thelluara — nga 54 subjekte e ekspertë të ndryshëm, në të gjitha qarqet e vendit.

Gjetja themelore është se raportet hartohen zakonisht nga një ekspert i vetëm (68,5% e tyre, 137 raporte), i cili nuk mund të ketë njohuri për të gjitha aspektet që mbulon një VNM.

Biodiversiteti — aspekti më i rëndësishëm në zonat natyrore:

Kriteri	Raporte që e plotësojnë
Metodologji studimi e florës dhe faunës	7,5%
Lista e specieve të identifikuara në zonë	14,5% (mungon në 85,5%)
Përshkrim i habitateve	27,5%
Marrja parasysh e specieve invazive	10%
Studim i terrenit i deklaruar	37,5%
Grup pune me biolog	8 raporte nga 200

Cilësia e përgjithshme:

Kriteri	Raporte që e plotësojnë
Analizë e alternativave të zhvillimit	7,5%
Referim i burimeve të informacionit	13%
Trajtim i ndikimeve kumulative me projekte të tjera	18,5%
Të dhëna për ndikimin në ndryshimet klimatike	~12,5%
Metodologji parashikimi e vlerësimi	40%
Klasifikim i ndikimeve sipas rëndësisë	nën 50%
Trajtim i aspektit social	23,5% (76,5% nuk e trajtojnë fare)

Studimi dokumenton edhe shenja të drejtpërdrejta fabrikimi: përsëritje të njëjta paragrafësh mes raportesh të hartuara nga i njëjti ekspert për vendndodhje dhe kategori veprimtarie krejt të ndryshme; të njëjtat lista flore e faune në zona të ndryshme; specie të renditura jashtë zonës së tyre të shpërndarjes — rrëqebulli i Ballkanit në ultësirën perëndimore, amfibë në mjedise urbane të thata; foto terreni që bien ndesh me tekstin; dhe analiza SWOT identike në të pesë raportet ku u gjet, “duke treguar se është fiktive”.

Për zonat e mbrojtura konkretisht: 50% e raporteve nuk e përcaktojnë distancën nga zona e mbrojtur dhe nuk japin as hartë pozicioni; 5 raporte pohojnë se projekti nuk ndërpritet me zona të mbrojtura ndërkohë që ndodhen brenda tyre. Raportet variojnë nga 13 deri në 638 faqe, dhe paragrafë të tërë përsëriten brenda të njëjtit raport “për të rritur fiktivisht numrin e faqeve”.

Shkalla e dytë: rasti — Vjosa

Rasti më flagrant i VNM-së në Shqipëri është Vjosa. Në projektet e Poçemit dhe Kalivaçit, VNM-të e pranuara nga institucionet ishin, sipas kritikave, mbi 60% të plagjiaturuara, të kopjuara nga projekte të tjera dhe pjesërisht duke iu referuar rajoneve krejt të tjera gjeografike, me vlerësime flore e faune që mungonin — e megjithatë morën përfundim pozitiv.

VNM-ja u shqyrtua nga shkencëtarë të Universitetit të Vjenës, Institutit Leibniz për Ekologjinë e Ujërave të Ëmbla dhe Peshkimin e Brendshëm (IGB) në Berlin, Universitetit të Lajpcigut dhe Universitetit të Tiranës. Përfundimi i tyre ishte se dokumenti nuk mund të parashikonte aspak ndikimet mjedisore të centralit.

“Ndikimet biologjike të një dige trajtohen në vetëm dhjetë rreshta, pa u përmendur as edhe një specie e vetme peshku.”

— Dr. Martin Pusch, Instituti Leibniz për Ekologjinë e Ujërave të Ëmbla dhe Peshkimin e Brendshëm (IGB), Berlin

Prof. Fritz Schiemer i Universitetit të Vjenës, i cili analizoi raportin, deklaroi se nuk kishte parë kurrë një VNM kaq të dobët, duke e cilësuar atë “farsë”. Prof. Aleko Miho i Universitetit të Tiranës e formuloi problemin si sistemik, jo si një raport i keq i vetëm.

Ky është një VNM i përdorur si kuti për t’u shënjuar, jo si input shkencor.

Pasoja gjyqësore. Në vitin 2017 Gjykata Administrative e Tiranës anuloi koncesionin e Poçemit pasi VNM-ja kishte dështuar të studionte si duhet ekologjinë e lumit — hera e parë që një gjykatë shqiptare anulonte një projekt hidrocentrali për arsye mjedisore. Mangësitë e VNM-së nuk ishin ankesë akademike; ato ishin baza ligjore mbi të cilën u rrëzua miratimi mjedisor i projektit.

Kontrasti. Meqenëse procesi zyrtar dështoi të prodhonte të dhëna reale, komuniteti shkencor i prodhoi vetë. Në javën e fundit të prillit 2017, rreth 30 shkencëtarë nga Shqipëria, Austria, Gjermania dhe Sllovenia kryen një javë kërkimi në terren në zonën e digës së planifikuar. Pasoi një ekspeditë biodiversiteti me rreth 40 ekspertë, dhe në 2018 gjetjet u botuan në një raport prej 385 faqesh — deri sot studimi më i plotë i Vjosës. Pra baza shkencore që VNM-ja zyrtare e kishte hequr ishte e mundur të prodhohej; thjesht askush nga institucionet nuk e kërkoi.

Shkalla e tretë: në zonat e mbrojtura, VNM-të nuk ekzistojnë publikisht

Për projektet e miratuara nga KKT/KKTU në zona të mbrojtura u kontrolluan të gjitha burimet publike: fondi i plotë i Agjencisë Kombëtare të Mjedisit — 492 dokumente, prej të cilave 487 u shkarkuan dhe u lexuan në përmbajtje, me tekst ose OCR, jo thjesht sipas emrit të skedarit — dhe i gjithë regjistri i dëgjesave publike në portalin SIM, 98 zëra.

Çfarë u kërkua	Rezultati
Kompani me leje të KKT/KKTU në zona të mbrojtura	212
Prej tyre me ndonjë VNM të publikuar	7
Prej tyre me VNM për projektin që iu miratua në zonën e mbrojtur	1
VNM për projekte turistike bregdetare në zonat e VKM 589–598	0
Zëra për “Zvërnec”, “Nartë” ose “Pishë Poro” në regjistrin e dëgjesave	0

I vetmi rast me përputhje të plotë është “H.K HEC Grabova 2”: deklarata mjedisore për hidrocentralin përkon me zonën e VKM 591 dhe me vendimin nr. 26 të KKT-së të 8 nëntorit 2024 për linjën elektrike të tij. Gjashtë rastet e tjera janë VNM për projekte krejt të ndryshme të të njëjtit subjekt — gurore, hidrocentrale ose ndërtesa në Tiranë — jo për projektin bregdetar që u miratua.

Njëzet e një kompani në zonat e VKM 589–598 nuk kanë asnjë VNM të publikuar, përfshirë të gjitha kompanitë e Zvërnecit.

Regjistri i ri i dëgjesave publike fillon më 25 mars 2026. Nuk ekziston asnjë zë më i hershëm. Kjo do të thotë se për të gjithë periudhën 2024 – fillim 2026 — pikërisht kur u dhanë lejet — nuk ka pasur regjistër publik funksional të konsultimeve mjedisore.

Përmbysja e renditjes: rasti i Zvërnecit

Data	Ngjarja
30.03.2026	KKTU shqyrton lejen e zhvillimit “Zvërnec Peninsula” (1–8 kate, marina)
29.04.2026	KKTU shqyrton lejen e rrethimit dhe punimeve përgatitore; punimet nisin
05.05.2026	Zhvilluesi sapo tani aplikon për procedurën e VNM-së
15.05.2026	Vendoset që projekti t’i nënshtrohet VNM-së së thelluar — niveli më i lartë i kontrollit mjedisor në legjislacionin shqiptar
Gusht 2026	VNM-ja ende e papublikuar. Punimet raportohen të pezulluara pas shqetësimit të ngritur nga Komisioni Evropian

Vlerësimi mjedisor erdhi pas lejeve dhe pas nisjes së punimeve, jo përpara tyre. Fakti që institucioni vendosi më pas se projekti kërkonte VNM të thelluar — kategoria më e lartë — tregon se ndjeshmëria mjedisore ishte e njohur. Ajo thjesht nuk u vlerësua në kohën kur do të kishte pasur ndikim në vendim.

Përse kjo e bën referendumin të domosdoshëm

Mbrojtësit e ligjit 21/2024 argumentojnë se ai nuk heq mbrojtjen, por vetëm i kalon vendimet te një procedurë e mirëpërcaktuar me kritere të qarta. Ky argument varet plotësisht nga funksionimi i VNM-së si filtër.

Të dhënat tregojnë të kundërtën: një instrument që në 92,5% të rasteve nuk përdor asnjë metodologji për florën dhe faunën, që në 85,5% të rasteve nuk liston asnjë specie, dhe që në zonat e mbrojtura nuk publikohet fare, nuk është filtër. Ligji 21/2024 hoqi ndalimin e drejtpërdrejtë dhe e zëvendësoi me një garanci që nuk ekziston në praktikë.