Rreth misionit

Më 20 gusht 2026, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve miratoi formularin zyrtar për mbledhjen e nënshkrimeve për nismën referendare që synon shfuqizimin e Ligjit Nr. 21/2024. Qytetarëve shqiptarë u kërkohet tashmë të japin 50.000 firmat e nevojshme sipas Nenit 150 të Kushtetutës, në mënyrë që nisma të mund të kalojë në fazat e mëtejshme.

Ligji nr. 21/2024 ndërhyri në kuadrin ligjor të zonave të mbrojtura, të ndërtuar mbi Ligjin nr. 81/2017. Referendumi synon pikërisht shfuqizimin e këtyre ndryshimeve të vitit 2024, jo të vetë ligjit bazë për zonat e mbrojtura.

Faza e nënshkrimeve e çon nismën përtej procedurës administrative dhe e vendos atë në një proces të pjesëmarrjes qytetare. Është një moment që meriton vëmendjen e shoqërisë civile, organizatave mjedisore dhe partnerëve evropianë, sepse prek njëherësh të ardhmen e zonave të mbrojtura, funksionimin e institucioneve dhe standardet që shoqërojnë rrugën evropiane të Shqipërisë.

Nga mbrojtja e Vjosa–Nartës te fuqia kushtetuese e qytetarëve

Ligji nr. 21/2024 ndryshoi kuadrin ligjor për administrimin e zonave të mbrojtura në Shqipëri. Me përfshirjen e konceptit të “turizmit të ekselencës”, ai zgjeroi hapësirën ligjore për zhvillime turistike dhe veprimtari të lidhura me to brenda territoreve me status të mbrojtur. Ky ndryshim prek vetë thelbin e mbrojtjes ligjore: çfarë vlere ka statusi i një zone të mbrojtur, kush ka kompetencën ta dobësojë atë dhe në interes të kujt ushtrohet kjo fuqi?

Në Vjosa–Nartë, këto pyetje morën formë konkrete. Presioni i projekteve zhvillimore mbi këtë ligatinë me rëndësi ndërkombëtare ndezi protestat e përditshme që sot, prej afërsisht 90 ditësh, njihen si Revolucioni Flamingo — i cili lindi për mbrojtjen e një peizazhi dhe u zgjerua në një kërkesë për llogaridhënie, drejtësi mjedisore dhe respektimin e së drejtës së qytetarëve për të kundërshtuar vendimet që prekin tokën publike dhe trashëgiminë natyrore të vendit. Që prej asaj kohe, presionet zhvillimore mbi zonën janë bërë objekt shqyrtimi nga Konventa e Bernës dhe Komisioni ENVI i Parlamentit Evropian. Vjosa–Narta u bë simboli i rezistencës; Ligji nr. 21/2024 nxori në pah përmasën kombëtare të problemit.

Kjo çështje prek njëherësh mbrojtjen e natyrës, funksionimin e institucioneve dhe cilësinë e jetës demokratike. Në vlerësimin e tij për Shqipërinë në vitin 2026, Parlamenti Evropian ka ngritur shqetësime për korrupsionin e nivelit të lartë, dobësitë e kontrollit institucional, mungesën e transparencës dhe përfshirjen e pamjaftueshme të shoqërisë civile në vendimmarrje; rreziqet e korrupsionit në fusha si koncesionet, licencimi, ndërtimi dhe planifikimi territorial. Në të njëjtën kohë, ka kërkuar heqjen e dispozitave të papajtueshme nga legjislacioni për zonat e mbrojtura. Fati i Ligjit nr. 21/2024 lidhet, kështu, jo vetëm me mbrojtjen e natyrës, por edhe me shtetin e së drejtës dhe përgjegjshmërinë e institucioneve.

Pas muajsh protestash, kërkesa qytetare po kalon nga rruga e protestës në atë kushtetuese. Përmes referendumit, qytetarët po përdorin një të drejtë që Kushtetuta ua njeh shprehimisht: të kërkojnë që për një ligj me pasoja të gjera publike të vendosë vetë elektorati. Në këtë kuptim, procesi provon edhe sa peshë reale kanë mekanizmat e pjesëmarrjes qytetare kur institucionet përfaqësuese nuk arrijnë t’i japin përgjigje një shqetësimi të zgjatur publik.

Përgjegjësinë ligjore dhe angazhimin moral të nismës e mbajnë dymbëdhjetë qytetarët nismëtarë; përmes tyre vihet në lëvizje një e drejtë kushtetuese që u përket të gjithë qytetarëve shqiptarë.

Albanian Diaspora Civic Network (ADCN) e mbështet nismën me informim publik, edukim qytetar, koordinim vullnetarësh dhe komunikim ndërkombëtar.

Vëmendja evropiane dhe angazhimi i shoqërisë civile

Në këtë fazë, mbështetja e partnerëve evropianë, organizatave mjedisore, rrjeteve që punojnë për shtetin e së drejtës dhe shoqërisë civile mund të ketë peshë konkrete: duke i dhënë dukshmëri mbledhjes së firmave, duke nxitur pjesëmarrjen e informuar dhe transparencën e procesit, duke sjellë ekspertizë të pavarur dhe duke krijuar lidhje e hapësira dialogu me nismëtarët dhe shoqërinë civile shqiptare.

Natyra nuk shitet. Mbrohet dhe trashëgohet.

Kontakt për media: [email protected]

Ligji që i hapi derën ‘turizmit të ekselencës’ brenda parqeve kombëtare të Shqipërisë — dhe që sot gjendet në zemër të Revolucionit Flamingo — po përballet me sfidën e tij më konkrete deri më sot.

I miratuar në shkurt 2024, Ligji Nr. 21/2024 zëvendësoi nenin që kufizonte ndërtimet brenda zonave të mbrojtura dhe në vend të tij prezantoi konceptin e ‘turizmit të ekselencës’: struktura akomoduese me 5 yje e më shumë, u lejuan tashmë edhe brenda zonave të mbrojtura, ndërkohë që Këshillit të Ministrave iu dhanë kompetenca të gjera për të ndryshuar vetë kufijtë dhe zonimin e këtyre territoreve. Pikërisht kjo dispozitë krijoi hapësirën ligjore ku u avancua projekti turistik luksoz në Vjosë-Nartë, i lidhur me investitorin amerikan Jared Kushner. Ky projekt që, pas muajsh punimesh pa leje e pa vlerësim mjedisor, u bë shkëndija e zgjimit të një populli, që prej kohësh duronte padrejtësitë e qeverisë së tij në heshtje, dhe ndezi protestat e përditshme që sot, prej afërsisht 70 ditësh, njihet si Revolucioni Flamingo.

Lëvizja, cilësuar nga media ndërkombëtare si më e madhja në Shqipëri që prej rënies së komunizmit, shkoi përtej Vjosë-Nartës dhe zonave të tjera të mbrojtura, duke u shndërruar në një thirrje më të gjerë për llogaridhënie, transparencë dhe reformë politike; ligji për zonat e mbrojtura mbetet një prej themeleve të saj.

Nisma për shfuqizimin e Ligjit nr. 21/2024, përmes së drejtës qytetare për referendum, është e pavarur nga çdo forcë politike dhe mbështetet në një parim të qartë: qytetarët po ushtrojnë drejtpërdrejt të drejtën që u njeh Kushtetuta për të kërkuar shfuqizimin e një ligji që prek interesin publik dhe trashëgiminë natyrore të vendit. Ka një simetri poetike që vështirë se kalon pa u vënë re: ndryshimet e vitit 2024 në ligjin për zonat e mbrojtura, të miratuara si Ligji nr. 21/2024, u propozuan nga 12 deputetë; ndërsa shfuqizimin e tij po e kërkojnë, sot, 12 qytetarë.

Shqiptarët nuk kanë votuar në një referendum kombëtar që prej vitit 1998, viti kur edhe vetë Kushtetuta aktuale — akti që tashmë i garanton kësaj nisme të drejtën për t’u dëgjuar — iu nënshtrua vetë popullit për miratim. Neni 2 i asaj Kushtetute përcakton se sovraniteti i përket popullit, i cili e ushtron atë nëpërmjet përfaqësuesve të tij ose drejtpërdrejt; Neni 150 i jep këtij parimi një mekanizëm konkret, duke i njohur më shumë se 50 mijë shtetasve me të drejtë vote të drejtën për të kërkuar referendum për shfuqizimin e një ligji.

Pse kjo nismë vjen tani

Shqetësimet që ushqejnë këtë nismë nuk janë as të reja, as të pambështetura — të dokumentuara edhe nga vetë institucionet e Bashkimit Evropian, të cilit Shqipëria synon t’i bashkohet. Raporti i Komisionit Evropian për Shqipërinë 2025, pjesë e paketës vjetore të zgjerimit, konstatoi se mbrojtja e natyrës në vend është përkeqësuar që prej hyrjes në fuqi të ndryshimeve, se vlerësimi i ndikimit në mjedis mbetet i dobët në praktikë, dhe se pjesëmarrja publike në vendimmarrjen mjedisore nuk shënoi asnjë përmirësim gjatë vitit. Komisioni i lidhi këto konstatime drejtpërdrejt me Kapitullin 27 të negociatave për anëtarësim në BE, kapitullin e mjedisit dhe klimës, mbylljen e të cilit vetë qeveria shqiptare e ka kushtëzuar me trajtimin e këtyre ndryshimeve. Pra edhe Brukseli, partneri që Tirana kërkon të bindë më shumë se kushdo tjetër, e sheh Ligjin Nr. 21/2024 si pjesë të problemit, jo të zgjidhjes.

Vetë Kuvendi e ka pasur mundësinë të vepronte që nga nisja e protestave dhe krahas kërkesave të institucioneve të Bashkimit Evropian për rishikimin dhe shfuqizimin e dispozitave të papajtueshme, në Kuvend janë paraqitur të paktën dy nisma ligjore për shfuqizimin e ndryshimeve, por deri më sot asnjëra nuk është përfshirë në rendin e ditës. Pikërisht në këtë pikë marrin kuptim të plotë parimi i sanksionuar në nenin 2 dhe mekanizmi i parashikuar në nenin 150 të Kushtetutës: kur përfaqësuesit e zgjedhur nuk veprojnë, populli ka të drejtën kushtetuese ta marrë fjalën drejtpërdrejt. Referendumi e nxjerr çështjen përtej kufijve të procedurës parlamentare dhe ia kalon vendimmarrjen qytetarëve me të drejtë vote, pavarësisht bindjeve të tyre politike apo vendbanimit. Për nismëtarët, kjo ngre një pyetje themelore: a duhet mbrojtja e interesit publik të vijë vetëm pasi dëmi të jetë shkaktuar, apo qytetarët duhet të kenë mundësinë të përdorin mjetet që u njeh Kushtetuta për të vepruar përpara se pasojat të bëhen të pakthyeshme?

Çfarë vjen më pas

Me kërkesën tashmë të protokolluar nga KQZ-ja, radha i takon formularit zyrtar të nënshkrimeve, që do të bëhet publik sapo të miratohet. Më pas, grupi duhet të sigurojë mbështetjen e të paktën 50 mijë shtetasve me të drejtë vote — pragu që përcakton Neni 150 i Kushtetutës — duke përdorur vetëm atë formular. Në fund, Gjykata Kushtetuese do të kryejë brenda 60 ditëve shqyrtimin paraprak që kërkon Neni 152; nëse ky shqyrtim është pozitiv, Presidenti i Republikës cakton datën e referendumit me dekret.

Rolet dhe informimi publik

Grupi i qytetarëve nismëtarë është aplikuesi zyrtar pranë KQZ-së dhe mban përgjegjësinë e vetme për kërkesën për referendum. Albanian Diaspora Civic Network (ADCN), një rrjet i pavarur dhe jopartiak i shqiptarëve jashtë vendit, mbështet nismën me punë kërkimore, informim publik, edukim qytetar, komunikim dhe koordinim praktik. ADCN nuk është aplikuesi, nuk e drejton nismën, dhe nuk zëvendëson KQZ-në apo çdo institucion tjetër kompetent.

Kontakt për media: [email protected]